Kiedy sięgam po lapis lazuli do haftu, sięgam po kamień, który ma za sobą dziewięć tysięcy lat historii i dosłownie leżał na twarzy faraona. To nie jest przenośnia budująca klimat – to fakt geologiczny i archeologiczny, który warto znać, zanim się o tym kamieniu opowiada.
Czym właściwie jest lapis lazuli?
To ważne rozróżnienie, które często ginie w opisach sklepowych: lapis lazuli nie jest minerałem.
Jest skałą – agregatem kilku minerałów zrośniętych razem, powstałym w procesie metamorfizmu kontaktowego, gdy magma ogrzewa i przekształca otaczające wapienie.
Głównym składnikiem, odpowiedzialnym za intensywny granat błękitu, jest lazuryt – glinokrzemian sodu z grupy sodalitu, o twardości 5–5,5 w skali Mohsa. Obok niego w skale znajdziemy:
- kalcyt – białe żyłkowanie, znacznie miększe (twardość ok. 3), które daje charakterystyczny marmurkowy rysunek;
- piryt – złote drobinki, które starożytni odczytywali jako gwiazdy na nocnym niebie;
- sodalit i haüyn– minerały bliźniacze wobec lazurytu, czasem obecne w niewielkich ilościach, wpływające na odcień.
Twardość całej skały waha się w granicach 5–6 Mohsa, w zależności od proporcji tych składników – to kamień stosunkowo miękki i porowaty, co ma bezpośrednie znaczenie dla pielęgnacji (o tym niżej).
Skąd pochodzi i dlaczego to wciąż ta sama góra
Najważniejsze złoże na świecie leży w Afganistanie, w prowincji Badachszan, w rejonie Sar-e-Sang w dolinie Kokcza. To kopalnie ręcznie drążone w zboczu na wysokości ponad 3300 m n.p.m. i według wielu źródeł najdłużej nieprzerwanie eksploatowane kopalnie na Ziemi, czynne od co najmniej sześciu, a według niektórych badań nawet dziewięciu tysięcy lat.
To właśnie stamtąd pochodził lapis lazuli znaleziony w Grobowcu Królewskim w Ur oraz w masce pogrzebowej Tutanchamona, gdzie inkrustacją wypełniono obrys oczu i brwi. Poza Afganistanem złoża lapis lazuli występują też w Chile (region Coquimbo), w okolicach jeziora Bajkał w Rosji oraz w mniejszej skali w Kolorado ale to afgański kamień, o najgłębszym, najbardziej nasyconym granacie, od tysiącleci uznawany jest za wzorcowy.
Kamień droższy od złota
Sproszkowany lazuryt to źródło pigmentu ultramaryny najbardziej trwałego i najdroższego błękitu w historii malarstwa. Nazwa pochodzi od łacińskiego ultramarinus, „zza morza” bo kamień musiał przebyć Jedwabnym Szlakiem drogę z gór Badachszanu aż do Wenecji, gdzie go oczyszczano i mielono.
W średniowieczu i renesansie ultramaryna kosztowała więcej niż złoto. Malarze rezerwowali ją dla najważniejszych partii obrazu płaszcza Marii, szat Chrystusa. Vermeer podobno zadłużał się, by móc malować nią swoje błękity. Michał Anioł używał jej przy freskach Kaplicy Sykstyńskiej. To jedyny pigment w historii sztuki, którego cena była wprost regulowana kontraktem między malarzem a zleceniodawcą.
Jak odróżnić prawdziwy lapis od podróbki
Najczęstszym substytutem na rynku jest barwiony sodalit lub barwiony jaspis tańsze kamienie farbowane na głęboki błękit. Kilka cech, które pomagają odróżnić kamień naturalny:
- obecność złotych drobin pirytu rozproszonych nieregularnie w masie (w podróbkach bywają zbyt regularne albo w ogóle nieobecne);
- białe żyłkowanie kalcytu jego brak przy jednolicie idealnym błękicie to sygnał ostrzegawczy;
- lapis nie powinien być przezroczysty ani szklisty to skała, nie kryształ, więc jej powierzchnia ma matowy, kamienny charakter nawet po polerowaniu.
Pielęgnacja bo to kamień delikatniejszy, niż wygląda
Ze względu na porowatość i obecność miękkiego kalcytu, lapis lazuli:
- nie znosi kontaktu z kwasami, perfumami, kosmetykami ani chlorowaną wodą kalcyt reaguje chemicznie i traci połysk;
- nie powinien być czyszczony ultradźwiękowo ani parowo wysoka temperatura i wibracje mogą naruszyć spójność zrostu mineralnego;
- blaknie przy długiej ekspozycji na słońce najlepiej przechowywać go z dala od bezpośredniego światła.
Wystarczy miękka, sucha ściereczka i odkładanie biżuterii czy haftowanych elementów przed prysznicem lub perfumowaniem się — kamień, który przetrwał dziewięć tysięcy lat w ziemi, poradzi sobie kolejne pokolenia, jeśli tylko potraktować go z odrobiną uwagi.
Dlaczego wracam do niego w moich kolekcjach
W „Be like RockStar” lapis lazuli spotkał się z kianitem i akwamarynem bo to kamień, który od Ur po Sykstynę niósł tę samą treść: intuicję, prawdę, autorytet tego, kto go nosił. Faraonowie nie wybierali go przypadkiem. Ja też nie.